Świszczowski Stefan (1903–1989), architekt, historyk architektury, konserwator zabytków.
Ur. 24 IX w Krakowie, był najmłodszym dzieckiem Ferdynanda (zob.) i Zofii Teofili z Gebethnerów (1863–1946). Został ochrzczony w wyznaniu ewangelickim. Miał siostry Wandę Helenę (1893–1960) i Zofię (1899–1993), zamężną za Witoldem Chramcem (1889–1964), inżynierem, a następnie za Dziewońskim, oraz braci Jerzego Floriana Gustawa (1895–1940), zamordowanego przez NKWD w Katyniu, i Adama Maurycego (1897–1974), marynarza w USA.
Ś. uczył się w Krakowie, m.in. w Państw. Szkole Przemysłowej w zakresie budownictwa. Od r. 1914 był harcerzem. Naukę przerwał w r. 1920, by od poł. lipca t.r. uczestniczyć jako ochotnik w wojnie polsko-sowieckiej; pod koniec listopada został zdemobilizowany. W poł. maja 1921 zgłosił się do udziału w trzecim powstaniu śląskim; od początku czerwca t.r. służył w 1. baterii 3. dyonu Grupy Południowej wojsk powstańczych. Po powrocie do Krakowa zdał w czerwcu 1922 eksternistycznie maturę w VIII Gimnazjum im. Augusta Witkowskiego. Od sierpnia do grudnia t.r. pracował jako kreślarz w krakowskiej pracowni architekta Aleksandra Malinowskiego; następnie był zatrudniony w biurze architektoniczno-inżynieryjnym «Tres» we Lwowie oraz krótko w Państw. Fabryce Olejów Mineralnych «Polmin» w Drohobyczu. Jesienią 1923 wpisał się na architekturę w krakowskiej Państw. Szkole Przemysłu Artystycznego, jednak nauki nie podjął; zaczął pracować w Przedsiębiorstwie dla Budowli Żelbetowych «E. Uderski i Spółka» w Krakowie. Nadzorował roboty żelbetowe przy budowie domów mieszkalnych przy ul. Zyblikiewicza oraz wznoszenie gmachu Polskiej Kasy Oszczędnościowej przy ul. Wielopole; poznał wtedy Adolfa Szyszko-Bohusza. Od października 1925 studiował na Wydz. Architektury ASP w Krakowie pod kierunkiem Józefa Gałęzowskiego oraz Szyszko-Bohusza, z którym odtąd współpracował przez rok w robotach konserwatorskich na Wawelu; kształcił się także w rzeźbie u Konstantego Laszczki, malarstwie u Fryderyka Pautscha i scenografii u Karola Frycza. Należał do sekcji wioślarskiej i narciarskiej Akademickiego Związku Sportowego oraz odbywał wycieczki tatrzańskie z Bronisławem Czechem, z których relacje publikował m.in. w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym”. W czasie studiów utrzymywał się m.in. z prac kreślarskich. Za zrealizowany pod kierunkiem Szyszko-Bohusza Projekt Kościoła Opatrzności otrzymał 9 V 1931 dyplom z wynikiem bardzo dobrym; z powodu braku akredytacji państw. Wydz. Architektury ASP, dyplom inżyniera architekta uzyskał t.r. na Politechn. Lwow.
Od r. 1931 prowadził Ś. w Krakowie, w domu rodzinnym przy ul. Krupniczej 19, pracownię architektoniczną. W l. 1933–9 sporządził projekt zagospodarowania terenów dawnych ogrodów rodziny Mauriziów między ulicami Garncarską i Wenecją; wytyczono wtedy ul. Garncarską boczną (obecnie ul. N. Cybulskiego), przy której zaprojektował kamienicę nr 6. Współpracując z Marcinem Bukowskim, wykonał plany niektórych budynków na zaprojektowanym przez niego, a zrealizowanym w l. 1934–9 stadionie sportowym w Krakowie (obecnie Stadion Miejski im. H. Reymana). Wg projektu Ś-ego wzniesiono w r. 1938, utrzymany w stylistyce modernizmu, kościół p. wezw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych w Nowej Wsi Szlacheckiej koło Liszek pod Krakowem. Od poł. l. trzydziestych podejmował również prace konserwatorskie, m.in. zaprojektował portal główny do kościoła p. wezw. św. Agnieszki w Krakowie. Wyjątkowo w r. 1935 zaprojektował i wykonał scenografię do dramatu „Straszliwy wychowawca” Stanisława Ignacego Witkiewicza, wystawionego na inaugurację Teatru Legion Młodych «Awanscena» w Teatrze Bagatela (premiera 22 III t.r., reż. W. J. Dobrowolski). Od r. 1936 badał i konserwował krakowski kościół p. wezw. św. Andrzeja; w rezultacie ogłosił z Józefem Ekielskim artykuł Krakowski kościół Św. Andrzeja w dobie romańskiej („Prace Kom. Hist. Sztuki” T. 7: 1937–8). Podczas inwentaryzacji prowadzonej w klasztorze sióstr dominikanek w Krakowie na Gródku odkrył dawną Bramę Mikołajską, a przy okazji tych prac uznał, że klasztor na Gródku zbudowano w miejscu czternastowiecznej siedziby wójta Alberta. Kierował też badaniami w dworze obronnym w Szymbarku, po czym z Krystyną Sinko-Popielową opublikował artykuł Dwór obronny w Szymbarku („Biul. Hist. Sztuki” R. 6: 1938 nr 2). W l. trzydziestych zamieszczał artykuły w krakowskich periodykach: „Głos Plastyków” i „Gazeta Artystów”.
Ś. uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939 r. W okresie okupacji niemieckiej należał do ZWZ. Aresztowany 14 VII 1941 przez Gestapo, został wywieziony 12 VIII t.r. do obozu koncentracyjnego Auschwitz (otrzymał nr 20033); 28 X 1944 przetransportowano go do podobozu w Litomierzycach, a następnie do obozu we Flossenbürgu, gdzie doczekał 23 IV 1945 wyzwolenia przez armię USA.
Latem 1945 wrócił Ś. do Krakowa; był tu świadkiem na procesie niemieckich zbrodniarzy wojennych. Ponownie otworzył pracownię architektoniczną i prowadził ją do r. 1948. W l. 1945–8 zajmował się z Józefem Jamrozem odnawianiem zniszczonych w czasie wojny kościołów w okolicy Sandomierza (p. wezw. św. Jana Chrzciciela w Zawichoście, p. wezw. Wniebowzięcia NMP w Goźlicach i p. wezw. Matki Boskiej Bolesnej w Górach Wysokich). W grudniu 1945 został adiunktem na Wydziałach Politechnicznych AGH, a w r. 1946 zastępcą Józefa Dutkiewicza, wojewódzkiego i miejskiego konserwatora zabytków w Krakowie. T.r. pracował nad dokumentacją przeznaczoną do urbanizacyjnego projektu dawnego m. Kazimierz; uważał, że Kazimierz był lokowany jako ośrodek konkurencyjny dla Krakowa. Od r. 1946 badał zamek w Dębnie koło Brzeska; ze Zbigniewem Bocheńskim opublikował artykuł Zamek w Dębnie („Pam. Zw. Hist. Sztuki i Kult.” 1948). W Krakowie zajmował się w l. 1947–54 projektowaniem, powstałego w r. 1945, pl. św. Marii Magdaleny; z jego koncepcji zrealizowano częściową przebudowę południowej elewacji Collegium Iuridicum. W l. 1949–50 opracował projekty zabezpieczenia ruin zamku Tenczyn w pow. chrzanowskim (zrealizowane częściowo). Wyniki długoletnich badań okolic Gródka w Krakowie opublikował w „Roczniku Krakowskim” (T. 32: 1950).
Ś. należał do organizatorów powstałych w r. 1950 w Krakowie Pracowni Konserwacji Zabytków. W r. 1951 znalazł się, z rodzicami i siostrą Wandą, na liście osób przewidzianych do wysiedlenia z Krakowa; wg informacji rodzinnych, nie doszło do tego dzięki interwencji kard. Adama Sapiehy. W r. 1951 odszedł z Wydziałów Politechnicznych AGH, a w r.n. z Pracowni Konserwacji Zabytków. Na podstawie pracy o krakowskim Gródku otrzymał w r. 1953 na Wydziałach Politechnicznych AGH stopień kandydata nauk technicznych. W l. 1953–5 pracował jako projektant w «Miastoprojekcie-Kraków». Przygotował plany przebudowy i rekonstrukcji kościoła p. wezw. św. Małgorzaty w Trzcianie w pow. bocheńskim (zrealizowane częściowo w l. 1953–6) oraz zaprojektował neobarokową sygnaturkę do kościoła w podkrakowskiej Rudawie. Od r. 1955 był wykładowcą w krakowskiej ASP; prowadził zajęcia z historii architektury i budownictwa oraz rozwoju form architektonicznych. W l. 1956–7 pełnił funkcję miejskiego konserwatora zabytków w Krakowie, a w l. 1956–60 przewodniczył Komitetowi Społecznego Funduszu Ochrony Zabytków. Prowadził badania i prace architektoniczne w kościele p. wezw. św. Małgorzaty w Nowym Sączu; ich wyniki opublikował w artykule Materiały do dziejów kolegiaty św. Małgorzaty w Nowym Sączu („Roczn. Sądecki” T. 3: 1957). Był autorem planu przeniesienia (zrealizowane w r. 1958) dawnego kościoła ewangelickiego z miejscowości Stadła do Świniarska w pow. nowosądeckim oraz przekształcenia go na kościół katolicki (w r. 2005 przeniesiony do Sądeckiego Parku Etnograficznego). Brał udział w rozpoczętych w r. 1958 badaniach średniowiecznego kościoła w Tropiu, po czym ich rezultaty ogłosił w artykule Kościół św. Świerada w Tropiu nad Dunajcem („Kwart. Architektury i Urban.” T. 4: 1959 z. 3/4). W l. 1960–7 był starszym projektantem w Miejskim Biurze Projektów w Krakowie. Wyniki prac dotyczące zabudowy Kazimierza zebrał w artykułach: Miastożydowskie na Kazimierzu w świetle nowych badań („Biul. Krak.” T. 1: 1960) oraz Założenie i rozwój miasta Kazimierza (tamże T. 3: 1961).
W l. 1966–8 opracował Ś., zmodyfikowany w r. 1969, kompleksowy projekt konserwatorski krakowskiego Barbakanu z jego najbliższym otoczeniem. Przewidywał on pogłębienie fosy do poziomu domniemanego zwierciadła wody, odsłonięcie fundamentów szyi przy Bramie Kleparskiej oraz ich wzmocnienie zewnętrznymi ceglanymi płaszczami z kamiennymi wtórnikami (wydobytymi z wykopów), a także ułożenie wtórników na koronie murów. Zaplanował również przemurowanie wewnętrznego ganku i usunięcie zamurówek z wnęk strzelniczych oraz betonowy mur oporowy wzdłuż ul. Basztowej (projekt zrealizowany w l. 1971–4). Od r. 1967 pracował jako inspektor w Muz. Żup Krakowskich w Wieliczce. W r. 1970 przeszedł na emeryturę, a w r.n. zakończył pracę w ASP. W Wiedniu w r. 1972 był ponownie świadkiem w procesie niemieckich zbrodniarzy wojennych. Ogłosił w tym czasie książki, Krakowski Gródek (Kr. 1977) oraz Kazimierz miasto pod Krakowem (Kr. 1981), ukazujące całość dziejów Kazimierza.
Ś. opublikował ponad pięćdziesiąt prac naukowych, przyczyniając się do poznania dziejów rodzimej architektury oraz rozwoju polskiej myśli konserwatorskiej. Jedną z ostatnich jego rozpraw były Materiały do dziejów kościoła klasztornego S.S. Klarysek w Starym Sączu („Roczn. Sądecki” T. 17: 1982). Był członkiem komisji oddz. krakowskiego PAN: Archeologicznej, Historii i Teorii Sztuki oraz Urbanistyki i Architektury. Należał do Tow. Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, SARP, Stow. Historyków Sztuki, ZPAP oraz Stow. Konserwatorów Zabytków, którego był też członkiem honorowym. Przewodniczył Woj. Komisji Opieki nad Zabytkami PTTK, a jako emeryt został społecznym opiekunem zabytków. Od wczesnej młodości pisał Pamiętnik (rkp. w posiadaniu rodziny); jego wspomnienia z Auschwitz pt. To byli nasi Żydzi przechowuje AP Muz. Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu (Wspomnienia, T. 228 k. 55–85). Potrącony przez samochód, zmarł 6 VI 1989 w Krakowie, został pochowany na cmentarzu Rakowickim w grobowcu Powstańców Śląskich, który sam wcześniej zaprojektował. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Śląskim Krzyżem Powstańczym, Krzyżem AK i Odznaką «Zasłużony dla m. Krakowa».
W zawartym 27 VIII 1934 małżeństwie z Joanną z Przybyłowskich (1913–1989), z którą rozwiódł się w l. siedemdziesiątych, miał Ś. syna Stefana (1937–2005), architekta, żonatego z Marią Natalią ze Święcickich (1940–2003), anglistką, córką Józefa Mariana Święcickiego (zob.) i Zofii z domu Natanson, córki Władysława Natansona (zob.).
Enc. Krakowa; Polski słownik biograficzny konserwatorów zabytków, P. 2006 z. 2; – Gaczoł A., Praktyka konserwatorska w Krakowie w latach 1918–2006 na tle teorii i doktryn (praca doktorska w Arch. Politechn. Krak.); Katalog zabytków sztuki w Pol., IV cz. 8; Migrała L., Bazylika Św. Małgorzaty w Nowym Sączu, „Almanach Sądecki” R. 25: 2016 nr 1/2; Pol. życie artyst. w l. 1915–39; Poskuta-Włodek D., Dzieje teatru w Krakowie w latach 1918–1939, Kr. 2012; Warzecha A., Dziś portret, w środę spotkanie (Stefan Świszczowski), „Dzien. Pol.” 1982 nr z 19/21 III; Ziarkowski D., Kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych w Rudawie, Kr. 2013; – Program Politechniki Lwowskiej na rok akademicki 1931/32, Lw. 1931 s. 241; – „Dzien. Pol.” 1989 nr 301, 303 (nekrologi żony); – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: „Dzien. Pol.” 1989 nr 137, 140, 145, „Ochrona Zabytków” R. 18: 1990 nr 2 (M. Borowiejska-Birkenmajerowa); – IPN w Kr.: sygn. IPN Kr 125/91 (teczka Akcja M wysiedlenia z m. Krakowa 1951–3) k. 45; – Informacje wnuka, Macieja Świszczowskiego z Kr.
Justyna Łukaszewska-Haberkowa